Leuven & Gent: twee steden, één les: waarom hergebruik alleen werkt met een gelijk speelveld

In België zijn Leuven en Gent twee steden die bekendstaan om hun vooruitstrevende houding. Ze investeren in duurzame mobiliteit, circulaire economie en stedelijke innovatie. Toch liepen ook zij tegen een hardnekkige uitdaging aan: herbruikbare verpakkingen kwamen niet van de grond, hoe sympathiek de inwoners het idee ook vonden. De oorzaak lag niet in onwil, maar in iets fundamentelers, een markt die simpelweg niet in balans is.

De gezamenlijke pilots die beide steden uitvoerden binnen RSVP2 vormden daarom een belangrijk leermoment. Niet omdat ze meteen grote successen boekten, maar omdat ze haarscherp blootlegden wat nodig is voor echte verandering. Dit artikel maakt deel uit van een reeks stedelijke voorbeelden binnen het Europese ReUse Vanguard Project (RSVP), een leer- en kennisprogramma waarin steden samen onderzoeken hoe herbruikbare verpakkingssystemen op schaal kunnen werken. Lees hier het overkoepelende artikel over RSVP.

Wat de pilots lieten zien

Leuven en Gent testen gedurende twaalf maanden twee verschillende deposito systemen: een high-tech "bibliotheek model", waarbij je alleen betaalt wanneer je te laat terugbrengt, en een klassiek statiegeldsysteem waarin je de borg bij inlevering direct terugkrijgt. De steden ondersteunen de horeca uitgebreid met logistiek, communicatie en financiële middelen. Alles was gericht op een eerlijke kans voor hergebruik.

Toch bleven de resultaten achter. Consumenten waren enthousiast in woorden, maar gebruikten de systemen nauwelijks. De kloof tussen intentie en gedrag bleek groot. Horecazaken die meededen, merkten dat zij het risico liepen klanten kwijt te raken aan concurrenten die nog wegwerp aanbieden. En voor de reuse-operators zelf werkte het gebrek aan volume verlammend; zonder voldoende roulatie kunnen zij geen hoogwaardige service garanderen.

In beide steden kwam dezelfde conclusie naar voren: vrijwilligheid werkt niet wanneer single-use goedkoper, gemakkelijker en overal beschikbaar blijft. Hergebruik krijgt alleen een kans wanneer het speelveld eerlijk wordt gemaakt.

Leuven zet als eerste de stap naar verplichting

Na afloop van de pilot koos Leuven voor een structurele koerswijziging. Niet langer focussen op het faciliteren van hergebruik zolang wegwerp dominant blijft, maar het systeem omdraaien: wegwerp ontmoedigen, zodat hergebruik kan groeien. De stad introduceert daarom als eerste in België een heffing op single-use verpakkingen voor afhaalmaaltijden en to-go drankjes, geïnspireerd op het succesvolle voorbeeld uit het Duitse Tübingen.

Het is een besluit dat moed vraagt. Niet iedere horeca ondernemer staat te juichen, en politiek gezien is duurzaamheid niet het dominante gespreksthema in België op dit moment. Maar Leuven beschikt over een sterke traditie van circulair beleid en een bestuur dat vooruit wil. Bovendien toont juridisch onderzoek aan dat de taks valide is, en meerdere andere Belgische steden hebben al aangegeven interesse te hebben zodra Leuven de weg effent.

Met deze stap verschuift de stad van testen naar sturen. Waar de pilot vooral inzicht gaf, creëert de heffing straks de financiële prikkel die nodig is om hergebruik aantrekkelijk én logisch te maken.

Gent kiest dezelfde richting, maar in een andere fase

Gent liep in de pilot tegen precies dezelfde barrières aan als Leuven: beperkte consumentenparticipatie, hoge werkdruk voor horeca, lage volumes en een ongelijk speelveld waar single-use wint door prijs en gemak. De stad erkent dat vrijwillige participatie niet genoeg is om echte verandering teweeg te brengen.

Hoewel Gent nog geen eigen single-use tax heeft ingevoerd, heeft de pilot wel geleid tot een duidelijke beleidslijn: hergebruik heeft structurele stimulansen nodig. In de gesprekken binnen RSVP3 benadrukt de stad dat nationale of lokale regelgeving onmisbaar is en dat het Gentse bedrijfsleven juist vraagt om duidelijkheid en consequent beleid. Verschillende ondernemers gaven zelf aan dat een belasting op wegwerp hen zou helpen door de “angst voor afwijking” weg te nemen, een opmerkelijk signaal dat bevestigt hoe ongelijk het huidige speelveld is.

Gent volgt de ontwikkelingen in Leuven nauwgezet en bereidt tegelijk een bredere strategie voor, gesteund door interesse van andere steden in België die een gelijkaardige koers overwegen.

Twee steden, één horizon

Wat Leuven en Gent samen laten zien, is dat hergebruik nooit alleen een logistiek of technologisch vraagstuk is. Het is een markttransactie. Een gedragsverandering. Een systeemverandering die pas werkt wanneer alle schakels: horeca, consumenten, operators en overheid, allen in dezelfde richting bewegen.

Beide steden hebben geleerd dat:

●      hergebruik niet vanzelf opschaalt wanneer wegwerp goedkoper en makkelijker blijft,

●      consumenten welwillend zijn maar structuur nodig hebben,

●      horeca ondersteuning én een gelijk speelveld nodig heeft,

●      beleid de beslissende factor is die pilots omzet in echte verandering.

Leuven heeft nu de stap gezet naar dat beleid; Gent bereidt zich voor op dezelfde richting, gesteund door de lessen uit hun gezamenlijke pilot.

Zo worden deze twee Vlaamse steden pioniers binnen België, niet omdat alles meteen lukt, maar omdat ze durven te concluderen wat er nodig is voor een toekomst waarin hergebruik de norm wordt.