Inspiratie case: Ontwerpen voor hergebruik in de supermarkt

Vernieuwersnetwerk Herpakt spreekt met vernieuwers binnen en buiten het netwerk over 

hun ervaringen in hergebruik. Dit keer met industrieel ontwerper en oprichter van design bureau Made+from, Casper van Alfen. In 2023 vertrok hij naar Berlijn, om hergebruik van verpakkingen te implementeren in een nationaal supermarktsysteem. We spraken hem over zijn lessen. 

Casper's interesse in herbruikbare verpakkingen begon tijdens zijn studie, toen recycling nog de dominante term was in duurzaamheidskringen. Langzaam verschoof zijn focus. Hij studeerde af op het thema en werkte daarna bij een ontwerpbureau in Delft, maar hergebruik was daar nog geen prioriteit. Dat veranderde toen een Berlijnse startup contact met hem opnam. Zijn opdracht: de productontwikkeling van een herbruikbaar verpakkingssysteem dat gebruikmaakt van bestaande statiegeldmachines. in samenwerking met REWE, een van de grootste supermarktketens van Duitsland. "Duitsland loopt hierin voor op Nederland en dat komt simpelweg door wetgeving”, zo verklaart Casper. 

De sleutel tot schaal

Het systeem dat Casper mee ontwikkelde heet EINFACH MEHRWEG (simpelweg herbruikbaar). Je haalt een salade, snack of afhaalmaaltijd in een herbruikbaar bakje, en brengt dat terug via dezelfde machine waar je ook je flessen inlevert. Je krijgt statiegeld terug, het bakje wordt gewassen en keert terug op de schappen. Het bedrijf achter het merk heet Sykell, en ontwikkelt naast de fysieke verpakkingen ook de software voor tracking en logistiek. Casper werkte aan de productkant: het ontwerp van de bakjes zelf.

“De sleutel tot schaal zit niet in het uitvinden van iets nieuws, maar in aansluiten op wat er al is”, legt Casper uit. “De statiegeldmachines bestaan al tientallen jaren. De logistiek voor flessen is al ingericht. Fabrieksmachines zijn geconfigureerd voor bestaande maten. Als je alles opnieuw moet optuigen, een eigen wasstraat, aparte retourpunten, dan is het een helse klus en komt het niet van de grond. Door in te haken op bestaande infrastructuur werd het systeem direct schaalbaar.”

Te mooi om terug te brengen 

Een van de belangrijkste lessen gaat niet over materiaal of logistiek, maar over menselijk gedrag. "Je wil de barrière zo laag mogelijk maken voor hergebruik. Dat betekent geen app downloads, geen registraties of te hoge statiegeldbedragen. Anders doe je het alleen voor de kleine groep ‘environmental warriors’, maar daar gaan we de wereld niet mee veranderen."

Een slimme aanpak zag hij bij Vytal. In plaats van statiegeld vooraf te vragen, schrijven zij dit pas af als je het bakje na twee weken nog niet hebt teruggebracht. Dat verlaagt de drempel bij aankoop en stimuleert hergebruik. De keerzijde is wel dat men daarvoor een app moet downloaden.

Zelfs het ontwerp van de verpakking speelt mee. "We hadden een pilot met RVS-bekers. Prachtig materiaal, maar mensen vonden ze te cool om terug te brengen. Voor €2,50 heb je dan een mooie beker die je thuis aan tafel gebruikt. Die kwamen dus allemaal niet terug. Een verpakking mag er goed uitzien, maar niet zo goed dat ze verdwijnt in iemands keukenkastje.” “Ik wil niet direct claimen dat RVS niet werkt, maar bij hergebruik is de balans heel belangrijk. Stel je het statiegeld te laag in, dan komen de verpakkingen niet terug, maar zet je het te hoog, dan koopt niemand ze."

Verschillende oplossingen naast elkaar

Casper gelooft niet dat recycling de hele oplossing is. Recycling werkt alleen als alles perfect gaat. Een pizzadoos met een vetvlek? Niet meer recyclebaar. Een koffiebeker met een restje drank erin? Niet meer recyclebaar. Recycling is dus lang niet toereikend als solo-oplossing. Hergebruik biedt een fundamenteel ander model: materialen blijven circuleren in een gesloten systeem in plaats van te verdwijnen. Als een bakje na twintig rondes echt niet meer kan, wordt het gerecycled als een zuivere, schone stroom polypropyleen, niet vervuild door voedselresten.

Daarbij is realisme over gebruikscycli cruciaal. Een herbruikbare verpakking gaat in de praktijk zo'n 10 tot 20 keer mee. Toch claimen sommige bedrijven aantallen van 100 of zelfs 500 cycli. Technisch misschien mogelijk, maar in de praktijk nergens op gebaseerd en het heeft directe gevolgen voor het ontwerp. Als je een beker ontwerpt voor 100 rondes, maak je hem dikker, zwaarder en duurder dan nodig, terwijl hij in de realiteit na 20 keer al uit roulatie gaat. Dat is verspilling van materiaal, tijd en geld. Het materiaal van keuze is nu polypropyleen: licht, sterk genoeg voor meerdere cycli, en goed te recyclen aan het einde van zijn leven, mits het in een gesloten systeem blijft.

Wat Nederland kan leren

Het grote verschil tussen Duitsland en Nederland is niet cultuur of samenwerking. Het is wetgeving. In 2023 verplichtte Duitsland middelgrote en grote retail- en horecabedrijven om een alternatief te bieden voor wegwerpverpakkingen. REWE schreef een prijsvraag uit, Sykell won, en zo rolde een nationaal systeem uit.

"In Nederland zijn er genoeg partijen die dit willen, maar het hangt nu af van vrijwilligheid en dan komt het niet van de grond." Tegelijkertijd ziet Casper juist kansen, want Nederland is kleiner, minder bureaucratisch en ondernemend. “Ik zie veel potentie in herbruikbare verpakkingen voor voorverpakte producten in retail, zoals tomaten en aardbeien en dat ik vol zit met ideeën hoe we dit zouden kunnen aanpakken. We zijn nog niet te laat om een omdraai te maken, daar probeer ik me hard voor te maken, middels ontwerp.”

Ontwerpen voor hergebruik

• Herbruikbare verpakkingen moeten passen in bestaande fabrieksmachines én statiegeldautomaten.

• Ze moeten sterk genoeg zijn voor 10 tot 20 keer gebruik, maar niet zwaarder dan nodig.

• Ze mogen er goed uitzien, maar niet zo aantrekkelijk dat mensen ze thuis houden.

• Ze moeten laagdrempelig zijn om te kopen: geen app, geen registratie of te hoge statiegeldbedragen.

• Materiaal (polypropyleen) moet schoon en monomateriaal blijven voor recycling achteraf.